KULTURA

W setną rocznicę pierwszego wydania "Krzyżaków" H. Sienkiewicza

Mark Twain powiedział kiedyś do dziennikarza wiedeńskiego: "Gdyby polskie piśmiennictwo miało tylko Sienkiewicza i Mickiewicza już byłoby wielkie".

W roku 1900 ukazało się w Krakowie nakładem Gebetnera i Wolffa w drukarni Wł. Anczyca i Sp. wydanie książkowe "Krzyżaków" H. Sienkiewicza, z datą cenzury 12 czerwca 1900 i dopiskiem na karcie tytułowej "Wydanie jubileuszowe".

Jak każda powieści historycznych Sienkiewicza i ta była w momencie ukazania się w druku odbierana z wyraźnym kontekstem politycznym. Dzieło, w którym punkt kulminacyjny stanowi zwycięska dla Polaków bitwa pod Grunwaldem, postrzegano nie tylko w kategoriach literackich.

Od pomysłu napisania "Krzyżaków", do chwili, w której na arkusiku znalazło   się   słowo "koniec", upłynęło osiem lat. Olbrzymia pracowitość, sprawność warsztatowa, przygotowanie źródłowe o oczywiście talent pozwoliły pisarzowi po wielu kłopotach i czterech latach pracy napisać do M. Godlewskiego: "Za dwa dni kończę całkowicie "Krzyżaków"... W tej chwili jestem w środku opisu bitwy". Powieść powstawała z przerwami od 1896 roku do 28 marca 1900 r. w Zakopanem, Kaltenleutgeben, Warszawie, Ragaz, Nicei, Ploumanach i Parc St. Maur, pomimo zmęczenia, newralgii i uczucia pustki w głowie, chociaż "... wszystko jest trudne i ton, i umysłowość tych ludzi - i mieszanina ich chłopskiego prostactwa z pojęciami rycerskimi - i język, w którym przez odcienia trzeba wywoływać wrażenie odległych czasów".

Bohaterem utworu uczynił Sienkiewicz średni stan rycerski, przykładając bardzo wyraźnie do swoich postaci kryteria siły, odwagi i sprawności. W warstwie źródłowej powieści najistotniejsze pozycje to: "Dzieje Polski" Jana Długosza i monografia Karola Szajnochy "Jadwiga i Jagiełło", i one mają na fabułę utworu wpływ największy.

"Krzyżaków" drukowało "Słowo" w 1897 roku od 02 lutego do 30 grudnia, w roku 1898 od 04 stycznia do 25 grudnia, w roku 1899 od 22 stycznia do 31 grudnia oraz w roku 1900 od 06 stycznia do 16 lipca równocześnie z "Tygodnikiem Ilustrowanym", "Dziennikiem Poznańskim" i "Gazetą Ludową".

Podobnie jak inne utworu Sienkiewicza i ten doczekał się licznych przekładów (na około 30 języków).

Na wystawie "100-lecia pierwszego wydania Krzyżaków" prezentowanej w Muzeum Literackim Henryka Sienkiewicza w Poznaniu znajduje się: pierwodruk w "Tygodniku Ilustrowanym", pierwsze wydanie, inne wydania polskie, przekłady powieści na 13 języków a także dzieła sztuki - ilustracje do Krzyżaków (Boratyńskiego, Kossaka). Jest też broń np. miecz i ostrogi z XV wieku, oraz sekwencja dotycząca łowów (preparaty zwierząt, poroża). Można obejrzeć również dokumentację z przedstawień eksperymentalnego teatru "Kuźnia", który w latach 50-tych wystawiał "Krzyżaków" nie tylko na deskach teatru ale także w plenerze (w 1957 r. pod murami Malborka). Pokazana jest też adaptacja filmowa powieści z 1960 r. w reżyserii Aleksandra Forda. Honorowym gościem na otwarciu wystawy był Mieczysław Kaletnik - odtwórca roli filmowego Zbyszka z Bogdańca.

Barbara Sokołowska-Hurnowicz
Anna Surzyńska-Błaszak
Muzeum Literackie Henryka Sienkiewicza w Poznaniu